Cahiers d’art, 100 χρόνια. Μέσα από τις συλλογές του Μουσείου Μπενάκη.

Cahiers d’art

Με αφορμή τη συμπλήρωση 100 χρόνων από την ίδρυση του “Cahiers d’art” – του πρωτοποριακού περιοδικού τέχνης που ίδρυσε ο Κριστιάν Ζερβός στο Παρίσι το 1926 – το Μουσείο Μπενάκη παρουσιάζει μια έκθεση που φέρνει σε διάλογο τις συλλογές του με τις σελίδες του περιοδικού. Η έκθεση εγκαινιάστηκε στις 13 Οκτωβρίου και θα διαρκέσει έως τις 24 Ιανουαρίου 2027. Την επιμελούνται η Πολύνα Κοσμάδη και η Βασιλική Δανιήλ, με αρχιτεκτονικό σχεδιασμό του Παύλου Θανόπουλου.

Μπαίνοντας στην αίθουσα των περιοδικών εκθέσεων του Μουσείου Μπενάκη, αισθάνεται κανείς πως εισέρχεται σε έναν διαφορετικό, σχεδόν μυσταγωγικό κόσμο. Ο χαμηλός φωτισμός, οι προθήκες με τα έντονα χρώματα, τα λιγοστά εκθέματα και η μουσική υπόκρουση συνθέτουν μια ιδιαίτερα αισθαντική ατμόσφαιρα. Στο κέντρο του χώρου, ένα γλυπτό με το φωτεινό, κινούμενο εσωτερικό του δημιουργεί σκιές που μεταβάλλονται διαρκώς στους τοίχους. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, αντικείμενα που ο επισκέπτης μπορεί να έχει προσπεράσει πολλές φορές στις αίθουσες του μουσείου απομονώνονται από το γνώριμο πλαίσιό τους και αποκτούν ξανά την ικανότητα να εκπλήσσουν. Είναι σαν να τα βλέπει για πρώτη φορά.

Όταν τα αντικείμενα συνομιλούν

Στον πυρήνα της έκθεσης βρίσκονται αντικείμενα από τις συλλογές του Μουσείου Μπενάκη, παρουσιασμένα δίπλα στις φωτογραφίες και τις αναπαραγωγές τους στις σελίδες του “Cahiers d’art” από το 1926 έως το 1960. Προϊστορικά ευρήματα, νεολιθικά ειδώλια και αγγεία, βυζαντινές εικόνες, ισλαμικά κεραμικά και ξυλόγλυπτα, πορτρέτα Φαγιούμ, αρχιτεκτονικά σχέδια, αντικείμενα λαϊκής τέχνης και κινεζικές πορσελάνες συνθέτουν ένα σύνολο που υπερβαίνει γεωγραφικά και χρονικά όρια.

Η παρουσίασή τους δεν περιορίζεται στην ανάδειξη της αισθητικής ή της ιστορικής τους αξίας. Μας καλεί να αναλογιστούμε πώς αλλάζει η σημασία ενός αντικειμένου όταν μεταφέρεται από το αρχικό περιβάλλον του στη μουσειακή συλλογή και, στη συνέχεια, στις σελίδες ενός περιοδικού. Η φωτογραφία δεν αποτελεί απλώς τεκμήριο· επιλέγει, απομονώνει και αναπλαισιώνει το έργο, δημιουργώντας νέες συνδέσεις και τρόπους θέασης.

Αυτή ακριβώς ήταν και η πρωτοποριακή προσέγγιση του Ζερβού. Στις σελίδες του “Cahiers d’art”, έργα διαφορετικών εποχών και πολιτισμών παρουσιάζονταν σε απρόσμενες αντιπαραθέσεις: κυκλαδικά ειδώλια δίπλα σε έργα του Μπρανκούζι και του Πικάσο, βυζαντινά ψηφιδωτά σε διάλογο με την αρχιτεκτονική του Λε Κορμπυζιέ, μινωικές τοιχογραφίες πλάι σε δημιουργίες των Μιρό και Αρπ. Με αυτόν τον τρόπο, το περιοδικό αμφισβήτησε τις καθιερωμένες ιεραρχίες της ιστορίας της τέχνης και πρότεινε μια οικουμενική, διαπολιτισμική θεώρηση, στην οποία η καλλιτεχνική δημιουργία δεν περιορίζεται σε εποχές, σύνορα ή κατηγορίες.

* Οι φωτογραφίες παραχωρήθηκαν από το Μουσείο Μπενάκη

Ο Ζερβός και ο Αντώνης Μπενάκης

Η έκθεση αναδεικνύει επίσης τη συγγένεια της σκέψης του Ζερβού με εκείνη του Αντώνη Μπενάκη. Και οι δύο αντιμετώπιζαν τον πολιτισμό ως ένα ανοιχτό πεδίο ανταλλαγών, όπου αντικείμενα από διαφορετικές παραδόσεις μπορούν να συνυπάρξουν και να αποκτήσουν νέες σημασίες. Η συλλογή του Μπενάκη, με έργα που εκτείνονται από την αρχαιότητα έως τη λαϊκή τέχνη και από τον ελληνικό χώρο έως την Ανατολή, αντανακλά αυτή την οικουμενική αντίληψη. Η συνάντηση των δύο κόσμων στην έκθεση φωτίζει όχι μόνο την ιστορία των ίδιων των αντικειμένων, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο η συλλογή, η φωτογραφία και η δημοσίευση διαμορφώνουν τη σχέση μας με την τέχνη.

Μια εμπειρία φωτός και ήχου

Τη συνολική εμπειρία συμπληρώνει η εγκατάσταση της Ναταλίας Παπαδοπούλου “Afterimages: Μικρή αρχαιολογία των πιθανοτήτων” (2026), που δημιουργήθηκε ειδικά για την έκθεση κατόπιν ανάθεσης του Μουσείου Μπενάκη. Στο κέντρο της αίθουσας, μια γλυπτική κατασκευή από ημιδιαφανές υλικό φιλοξενεί έναν μηχανισμό προβολής. Εικόνες από αντικείμενα, σελίδες και εξώφυλλα του “Cahiers d’art” φωτίζουν το εσωτερικό της, μετασχηματίζονται και διαχέονται στον χώρο, δημιουργώντας ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο οπτικό περιβάλλον.

Η ηχητική σύνθεση περιλαμβάνει αποσπάσματα από τις εκδόσεις “L’art en Grèce” (1934) και “L’art de la Crète” (1956), καθώς και από την ανοιχτή επιστολή του Ζερβού προς τους Έλληνες καλλιτέχνες το 1934. Η φωνή του Νίκου Αλιάγα και η μουσική σύνθεση και ο ηχητικός σχεδιασμός του Δημήτρη Πάτσαρου ενισχύουν τη μυσταγωγική ατμόσφαιρα. Η εγκατάσταση μεταφέρει την ιστορική παρακαταθήκη του περιοδικού σε μια σύγχρονη, αισθητηριακή εμπειρία, όπου η εικόνα, η μνήμη και η κίνηση βρίσκονται σε συνεχή διάλογο.

Η έκθεση εντάσσεται στο διεθνές πρόγραμμα για τα 100 χρόνια του “Cahiers d’art”, με τη συμμετοχή σημαντικών οργανισμών, όπως η Συλλογή Peggy Guggenheim, η LUMA Arles, το Musée national Picasso-Paris, το MoMA και το Museo Reina Sofía. Συνοδεύεται από δίγλωσσο κατάλογο των εκδόσεων του Μουσείου Μπενάκη, ενώ στο πλαίσιο της επετείου κυκλοφορεί και συλλογικός τόμος από τον εκδοτικό οίκο Flammarion.

Η έκθεση δεν προσφέρει απλώς μια αναδρομή στην ιστορία ενός σημαντικού περιοδικού. Μας δίνει την ευκαιρία να ξαναδούμε τις συλλογές του Μουσείου Μπενάκη με φρέσκια ματιά – και να ανακαλύψουμε πόσες διαφορετικές ιστορίες μπορεί να κρύβει ένα αντικείμενο, όταν βρεθεί στο κατάλληλο φως.