Η αγγειοπλαστική της Σίφνου. Μια παράδοση που συνεχίζει να πλάθεται.

Γράφει η Έλενα Ντάκουλα

Creative Sifnos

Δεκαεννέα χρόνια μετά τη διάκρισή της από τον Ελβετικό Οργανισμό Τουρισμού ως «Νησί των Ποιητών και του Πολιτισμού», η Σίφνος απέσπασε μια νέα σημαντική διεθνή αναγνώριση, με την ένταξή της στο Δίκτυο Δημιουργικών Πόλεων της UNESCO, στον τομέα της Χειροτεχνίας και της Λαϊκής Τέχνης. Η νέα αυτή διάκριση έφερε στο προσκήνιο μια από τις πιο χαρακτηριστικές δημιουργικές εκφράσεις του νησιού και αποτέλεσε την αφορμή για τη βραδιά Creative Sifnos, που οργανώθηκε σε συνεργασία με το Φεστιβάλ Bring Your Chair, το Archipelago Network και τον Δήμο Σίφνου, με επίκεντρο τη σιφνέικη αγγειοπλαστική και τους ανθρώπους που τη συνεχίζουν και τη διαμορφώνουν σήμερα.

Η εκδήλωση βρήκε θερμή ανταπόκριση, τόσο από το κοινό όσο και από την κοινότητα των αγγειοπλαστών. Η κεραμική παρουσιάστηκε μέσα από τη συζήτηση και τον κινηματογράφο ως μια τέχνη βαθιά συνδεδεμένη με την ιστορία, την καθημερινή ζωή και την ταυτότητα του νησιού, αλλά και ως ένα ζωντανό πεδίο δημιουργίας. Προβλήθηκαν επτά από τα δεκατρία κινηματογραφικά πορτρέτα αγγειοπλαστών που έχει δημιουργήσει το Archipelago Network, δίνοντας τη δυνατότητα να συναντηθούν η μακρά ιστορία της σιφνέικης κεραμικής με τους ανθρώπους, τις γνώσεις και τις τεχνικές που συνεχίζουν να τη διαμορφώνουν σήμερα.

Στο κλείσιμο της εκδήλωσης, η Δήμαρχος Σίφνου Μαρία Ναδάλη παρέδωσε σε κάθε αγγειοπλάστη μια ειδική πινακίδα με το νέο λογότυπο της Σίφνου και το σήμα της UNESCO. Οι πινακίδες θα τοποθετηθούν στα εργαστήριά τους, αποτελώντας ένα κοινό και αναγνωρίσιμο σημάδι της συμμετοχής της Σίφνου στο Δίκτυο. Το σήμα, που εγκρίθηκε από την UNESCO, σχεδιάστηκε από τη γραφίστρια Φαίη Καζαντζίδου.

Η κεραμική, οι άνθρωποι και ο τόπος

Η σχέση της Σίφνου με τον πηλό είναι πολύ παλαιότερη από τη μνήμη των νεότερων γενεών. Η αρχαιολογική έρευνα δείχνει ότι η παραγωγή κεραμικών αντικειμένων συνδέεται με τις πρώτες εγκαταστάσεις στο νησί, ενώ πολλά από τα σχήματα που γνωρίζουμε στη νεότερη σιφνέικη παράδοση έχουν πίσω τους μια ιστορία αιώνων. Δεν εμφανίστηκαν ξαφνικά, αλλά πήραν σταδιακά τη μορφή τους μέσα από τη χρήση, τις δοκιμές και τη συσσωρευμένη εμπειρία.

Ίσως γι’ αυτό η αγγειοπλαστική δεν είναι απλώς μια τέχνη που «συνέβη» στη Σίφνο, αλλά μια τέχνη που διαμορφώθηκε από το χώμα, το τοπίο, τις ανάγκες, την ιστορία και τους ανθρώπους της. Οι πρώτοι κάτοικοι του νησιού αναζήτησαν τον κατάλληλο πηλό, πειραματίστηκαν με τις ιδιότητές του, έμαθαν πώς να τον επεξεργάζονται, με ποια άλλα υλικά να τον αναμειγνύουν και πώς να τον ψήνουν. Τα πρώτα αντικείμενα ήταν κατεξοχήν χρηστικά: τσικάλια και άλλα μαγειρικά σκεύη, στάμνες, πιθάρια και δοχεία για την αποθήκευση και τη μεταφορά νερού και τροφίμων. Μέσα από αυτή την καθημερινή πρακτική διαμορφώθηκε μια εμπειρία που πέρασε από γενιά σε γενιά.

Η σχέση αυτή με τον τόπο και τους διαθέσιμους πόρους διαμόρφωσε και έναν τρόπο ζωής που σήμερα θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε οικολογικό. Η αξιοποίηση των τοπικών υλικών, η οικονομία των πόρων και η επανάχρηση δεν αποτελούσαν συνειδητές «οικολογικές επιλογές» με τη σημερινή έννοια, αλλά έναν φυσικό τρόπο οργάνωσης της καθημερινότητας. Αντίστοιχη ήταν και η λογική της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής, που βασίστηκε στη χρήση των διαθέσιμων υλικών και στη στενή σχέση με το τοπίο. Πρόκειται για μια γνώση που περνούσε από γενιά σε γενιά και σήμερα αποκτά ξανά ιδιαίτερη επικαιρότητα.

Όταν, όμως, τα βιομηχανικά προϊόντα, τα μεταλλικά σκεύη και αργότερα τα πλαστικά άρχισαν να αντικαθιστούν τα χειροποίητα αντικείμενα, πολλά από τα χρηστικά κεραμικά εγκαταλείφθηκαν. Σε αυτή την κρίσιμη περίοδο αποκτούν ιδιαίτερη σημασία οι συλλογές που παρουσιάζονται στη μόνιμη έκθεση του Μουσείου Κεραμικής Σίφνου, ανάμεσά τους η συλλογή του αρχιτέκτονα Κοσμά Ξενάκη (1925–1984), ο οποίος έζησε στη Σίφνο τη δεκαετία του ’60, καθώς και η συλλογή των Αγγειοπλαστών Σίφνου.

Η Συλλογή Ξενάκη περιλαμβάνει χειροποίητα κεραμικά και εργαλεία, αντιπροσωπευτικά της παραγωγής περίπου από το 1930 έως το 1970, μιας περιόδου ιδιαίτερα κρίσιμης για την αγγειοπλαστική. Ο Κοσμάς και η Αριάδνη Ξενάκη, έχοντας αντιληφθεί τη σταδιακή περιθωριοποίηση των παραδοσιακών σκευών, συγκέντρωσαν αντικείμενα που κινδύνευαν να χαθούν, διασώζοντας μαζί τους στοιχεία ενός ολόκληρου τρόπου ζωής. Η αξία της συλλογής βρίσκεται επομένως όχι μόνο στα αντικείμενα, αλλά και στις πληροφορίες που μας δίνουν για τη χρήση, τις μορφές και την καθημερινότητα της εποχής.

Παράλληλα, ο Ξενάκης φρόντισε να τεκμηριώσει συστηματικά τη συλλογή, σημειώνοντας σε ένα προσωπικό του τετράδιο διαστάσεις, εργαστήριο προέλευσης, χρήση και προηγούμενο κάτοχο κάθε αντικειμένου, μαζί με διαγράμματα και σκίτσα. Το υλικό αυτό αποτελεί σήμερα σημαντική πηγή για τη μελέτη πολλών μορφών που θεωρούνται χαρακτηριστικές της σιφνέικης παραγωγής, ενώ οι φθορές, οι επισκευές και τα σημάδια χρήσης συμπληρώνουν την εικόνα μιας καθημερινότητας βασισμένης στην οικονομία των πόρων, την επανάχρηση και την αξιοποίηση όσων υπήρχαν διαθέσιμα.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον η προοπτική ενός κέντρου αφιερωμένου στην προβολή της αγγειοπλαστικής τέχνης της Σίφνου. Θα μπορούσε να αποτελέσει έναν χώρο όπου η έρευνα και η τεκμηρίωση θα συναντούν τη ζωντανή δημιουργία των σημερινών αγγειοπλαστών, συνδέοντας την ιστορία με το παρόν.

Ένα τέτοιο εγχείρημα έχει αξία ακριβώς επειδή η παράδοση δεν αποτελεί κάτι στατικό. Η λειτουργία της σχολής αγγειοπλαστικής και οι νέοι δημιουργοί που έχουν περάσει από αυτήν δημιουργούν μια σημαντική βάση για τη συνέχειά της. Οι νεότεροι αγγειοπλάστες μπορούν να γνωρίζουν τις μορφές και τις τεχνικές του παρελθόντος, χωρίς να περιορίζονται στην αναπαραγωγή τους, και να τις μεταφέρουν σε μια σύγχρονη δημιουργική γλώσσα.

Σε αυτή την πορεία, καθοριστική είναι η συνεργασία των τοπικών δημιουργών με τον Δήμο. Η συμμετοχή της Σίφνου στο Δίκτυο Δημιουργικών Πόλεων της UNESCO προσφέρει ένα ευρύτερο διεθνές πλαίσιο για συνεργασίες και ανταλλαγές με άλλες πόλεις και δημιουργούς, δίνοντας στους Σιφνιούς αγγειοπλάστες τη δυνατότητα να παρουσιάσουν τη δουλειά τους έξω από το νησί, να γνωρίσουν διαφορετικές παραδόσεις και να επιστρέψουν με νέες εμπειρίες.

Η εξωστρέφεια αυτή μπορεί να έχει και οικονομική διάσταση, ιδιαίτερα για ένα νησί όπου η παράδοση και ο τουρισμός συναντώνται καθημερινά. Η αγγειοπλαστική μπορεί να ενισχύσει την τοπική οικονομία και να αποτελεί ουσιαστικό μέρος της σύγχρονης ζωής της Σίφνου, με την προϋπόθεση ότι η ανάπτυξή της θα παραμένει συνδεδεμένη με την αυθεντικότητα και την ποιότητα της παραγωγής και δεν θα οδηγήσει στην απλή μετατροπή της σε ένα ακόμη τουριστικό προϊόν. Η αξία της βρίσκεται στη σχέση της με τον τόπο, τα υλικά, την ιστορία και τους ανθρώπους του.

Έτσι, η μακρά ιστορία της σιφνέικης αγγειοπλαστικής αποτελεί όχι μόνο μια σημαντική παρακαταθήκη, αλλά και μια βάση για το μέλλον. Η σχολή και οι νεότεροι δημιουργοί μπορούν να αξιοποιήσουν αυτή την κληρονομιά, να τη μεταφέρουν σε μια σύγχρονη δημιουργική γλώσσα και να συμβάλουν ώστε η αγγειοπλαστική να παραμείνει ζωντανή και να συνεχίσει να αποτελεί ουσιαστικό μέρος της ζωής και της οικονομίας της Σίφνου.

Σε αυτή την κατεύθυνση εντάσσεται και η δουλειά του Archipelago Network, που δημιούργησε τα δεκατρία κινηματογραφικά πορτρέτα των αγγειοπλαστών της Σίφνου. Το δίκτυο, που ιδρύθηκε από τον κινηματογραφιστή και ερευνητή Jacob Moe, καταγράφει εδώ και χρόνια ανθρώπους, τόπους, τεχνικές και ιστορίες των Κυκλάδων. Τα επτά βίντεο που παρουσιάστηκαν αποτελούν μέρος αυτής της ευρύτερης δουλειάς και προσθέτουν στη συνολική εικόνα τις φωνές και τις προσωπικές διαδρομές των ανθρώπων που συνεχίζουν σήμερα αυτή την παράδοση.

https://archipelagonetwork.org/