«Περί Πτερύγων Ανέμων». Τα αθηναϊκά περίπτερα μέσα από το βλέμμα του Andrea Finch.

Γράφει η Έλενα Ντάκουλα

Finch of Athens

Εγκαινιάστηκε στο Πνευματικό Κέντρο Αθηνών η έκθεση «Περί Πτερύγων Ανέμων – Τα Αθηναϊκά Περίπτερα» του Andrea Finch,  μια εξαιρετικά πρωτότυπη εικαστική προσέγγιση σε ένα οικείο και αναπόσπαστο κομμάτι της αθηναϊκής καθημερινότητας.

Ο εικαστικός δημιουργός Andreas Finch, ή Finch of Athens, όπως είναι ευρύτερα γνωστός, μέσα από 20 τρισδιάστατες μινιατούρες ιστορικών αθηναϊκών περιπτέρων, παρουσιάζει μια εντυπωσιακή αποτύπωση της ιστορίας και της εξέλιξής τους, αποτέλεσμα μακροχρόνιας έρευνας. Με εξαιρετική ακρίβεια στη μορφή του κτίσματος, αλλά και σχολαστική φροντίδα στη λεπτομέρεια των ειδών προς πώληση, τα έργα του δεν αναπαριστούν απλώς μικρές αστικές κατασκευές, αλλά αναβιώνουν έναν θεσμό και έναν τρόπο ζωής.

Η έκθεση καταγράφει τη διαδρομή των αθηναϊκών περιπτέρων από τις αρχές του 20ού αιώνα έως σήμερα, αναδεικνύοντας την ιστορική, αρχιτεκτονική και λαογραφική τους διάσταση, καλώντας τον θεατή να σκύψει πάνω στο μικρό, για να ξαναδεί τη μεγάλη εικόνα της πόλης και της μνήμης της.

Λίγα λόγια για την ιστορία του περιπτέρου

Το ελληνικό περίπτερο θεωρείται παγκόσμια πρωτοτυπία. Δεν συναντάται πουθενά αλλού στον κόσμο με τη μορφή και τον τρόπο λειτουργίας που έχει στη χώρα μας. Πρόκειται για έναν αποκλειστικά ελληνικό θεσμό, με ιστορία που ξεπερνά τον έναν αιώνα, ο οποίος αποτελεί ζωντανό κύτταρο του αστικού ιστού και ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα στοιχεία της καθημερινής ζωής. Λόγω της συνεχούς λειτουργίας του, μπορεί να θεωρηθεί και ένας από τους μακροβιότερους επαγγελματικούς κλάδους, ενώ δεν είναι τυχαίο ότι συγκαταλέγεται και στα άτυπα τουριστικά αξιοθέατα της πόλης.

Οι ρίζες των ελληνικών περιπτέρων βρίσκονται στα μικρά, ευκαιριακά καπνοπωλεία που εμφανίστηκαν μετά την Απελευθέρωση, αρχικά στο Ναύπλιο και αρκετά χρόνια αργότερα στην Αθήνα, κυρίως γύρω από την πλατεία Συντάγματος. Εκεί τοποθετήθηκαν μικρές ξύλινες κατασκευές, ελβετικής προέλευσης, τα λεγόμενα «κιόσκια», που πωλούσαν είδη ευτελούς αξίας και διέφεραν σημαντικά από τα περίπτερα που γνωρίζουμε σήμερα.

Η συστηματική εξάπλωση των περιπτέρων ξεκινά μετά τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 και εντείνεται ιδιαίτερα μετά το τέλος των Βαλκανικών Πολέμων.. Ονομάστηκε έτσι επειδή η μορφή του παραπέμπει στην αρχαία λέξη «περίπτερος», τον τύπο του ναού που περιβάλλεται από κίονες. Και με έναν τρόπο, αυτό το μικρό κουβούκλιο λειτούργησε πράγματι σαν ένας μικρός ναός της καθημερινότητας.

Με νόμο του 1914, τα περίπτερα συνδέονται άμεσα με την κοινωνική πρόνοια, καθώς παραχωρούνται σε αναπήρους και τραυματίες πολέμου. Έτσι αποκτούν έναν τριπλό ρόλο: μέσο βιοπορισμού, σημείο πληροφόρησης και φοροεισπρακτικό μηχανισμό — κυρίως μέσω του καπνού, που τα στήριξε οικονομικά για δεκαετίες.

Το περίπτερο ως τόπος μνήμης

Κατά τον Μεσοπόλεμο, τα περίπτερα πουλούσαν κυρίως εφημερίδες, τσιγάρα και λίγα ζαχαρώδη, κυρίως της εταιρείας ΙΟΝ. Οι εφημερίδες τυπώνονταν πολλές φορές την ημέρα και γύρω από το περίπτερο συγκεντρωνόταν κόσμος για να διαβάσει τα πρωτοσέλιδα και να σχολιάσει την επικαιρότητα. Το περίπτερο λειτουργούσε ως άτυπο κέντρο ενημέρωσης και κοινωνικής επαφής.

Μετά τον πόλεμο, και ιδιαίτερα από τη δεκαετία του ’50, το περίπτερο γίνεται κέντρο ζωής της γειτονιάς. Ένας μικρός κατάλογος της καθημερινότητας: γκοφρέτες ΜΕΛΟ, γλυφιτζούρια κοκοράκια, καραμέλες γάλακτος τυλιγμένες σε χρυσό χαρτί, παστέλια, οδοντόκρεμες KOLYNOS, ξυραφάκια ASTOR, τσατσάρες, βερνίκια Camel, κορδόνια παπουτσιών, Αλγκόν για τον πονοκέφαλο, χαρτομάντηλα Tempo.

Όπως διαβάζουμε στο αφήγημα «Το Περίπτερο» του Δημήτρη Γκιώνη, ο μικρός Δημήτρης Κούκος, που δούλευε στο περίπτερο του αδελφού του στα τέλη της δεκαετίας του ’50, θυμάται:

«Αυτοί που είχαν λεφτά, έπαιρναν σαπουνάκια Λουξ και όχι Ερμής, ξυραφάκια Ζιλέτ και όχι Αστορ, οδοντόκρεμα Κολγκέιτ και όχι Κολυνός».

Και στη συνέχεια  αναφέρεται όχι μόνο στα καθημερινά προϊόντα, αλλά και εκείνες τις πιο αμήχανες αγορές, που αφορούσαν τα προφυλακτικά και γίνονταν πάντα χαμηλόφωνα, σχεδόν συνωμοτικά:  «Ήταν και μερικοί που ζητούσαν κάτι χρωματιστά φακελάκια ή κουτάκια… “Δώσ’ μου ένα προφυλακτικό”… ή “ένα πρεζεβατίφ”… ή με το όνομά τους: μία οκέι, σκουφίτσια, μπεμπέκα, αλεπουδίτσα…  Συχνά είχαν δίπλα τους κάποιο θηλυκό, που καμωνόταν ότι δεν ήξερε τι ψώνιζε ο δικός της».

Το περίπτερο και η πόλη

Με την εγκατάσταση των τηλεφώνων, τα περίπτερα μετατράπηκαν σε άτυπα τηλεφωνικά κέντρα της γειτονιάς και πρωταγωνίστησαν σε αμέτρητες ελληνικές ταινίες. Ο περιπτεράς γνώριζε τα πάντα, ενώ οι μονάδες που έπεφταν στον μετρητή προκαλούσαν άγχος στους συνομιλούντες.

Σημαντική καμπή αποτέλεσε το τέλος της δεκαετίας του ’60, όταν τα περίπτερα μεγαλώνουν, τυποποιούνται, αποκτούν ψυγεία και ρολά. Ταυτόχρονα, συνδέονται και με το πολιτικό κλίμα της εποχής. Με ρύθμιση του 1971 καθορίζεται ο τρόπος υπολογισμού του αριθμού των επιτρεπόμενων περιπτέρων σε κάθε δήμο, ενώ την περίοδο της δικτατορίας τα περίπτερα αριθμούνται, αποκτώντας έναν ιδιότυπο διοικητικό έλεγχο.

Το 1997, ένα περίπτερο της οδού Πανεπιστημίου έγινε σύμβολο μιας ολόκληρης εποχής, όταν κατά τη διάρκεια των έργων του Μετρό ο μετροπόντικας ΙΑΣΩΝ το «κατάπιε». Το περιστατικό έμεινε ως εικόνα και αφήγηση — και σήμερα επιστρέφει ως έκθεμα.

Μνήμη σε κλίμακα

Τα τελευταία χρόνια, λόγω κοινωνικοοικονομικών μεταβολών και νομοθετικών αλλαγών, ο αριθμός των περιπτέρων μειώνεται δραματικά. Από περίπου 10.000 το 2013, σήμερα απομένουν γύρω στα 6.000 σε ολόκληρη τη χώρα. Κι όμως, το περίπτερο εξακολουθεί να μας συγκινεί.

Ίσως γιατί υπήρξε πάντα κάτι περισσότερο από ένα σημείο πώλησης. Ένα μικρό σύμπαν καθημερινών ιστοριών και ανθρώπινων στιγμών. Και ίσως γι’ αυτό αντέχει τόσο καλά και στη μινιατούρα: όχι επειδή μικραίνει, αλλά επειδή συμπυκνώνει μνήμη και εμπειρία.

Η δουλειά του Andrea Finch δεν μας καλεί απλώς να νοσταλγήσουμε. Μας καλεί να ξαναδούμε τι ήταν — και τι μπορεί ακόμη να σημαίνει — αυτό το μικρό κουβούκλιο μέσα στην αστική ζωή και σε μια πόλη που αλλάζει συνεχώς. Και έτσι, να το κρατήσουμε ζωντανό ως ένα οικείο και αναντικατάστατο κομμάτι της συλλογικής μας μνήμης.

Η έκθεση αποτελεί συνεργασία του εικαστικού δημιουργού Andrea Finch με την Art Place – Kyriakos Petalidis gallery,

Info: Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων | Ακαδημίας 50 | έως 22/2 | Ώρες λειτουργίας: Δευτ.-Σαβ. 10 π.μ. – 9 μ.μ., Κυρ. 10 π.μ. – 3 μ.μ. | Είσοδος ελεύθερη

https://www.opanda.gr/

Φωτογραφίες @Έλενα Ντάκουλα

Η Έλενα Ντάκουλα σπούδασε Διαφήμιση και Δημόσιες Σχέσεις και εργάστηκε στο τμήμα Δημοσίων Σχέσεων της “AVINOIL S.A.” του Ομίλου Βαρδινογιάννη και της ημερήσιας εφημερίδας «Μεσημβρινή» του ιδίου Ομίλου καθώς και στο τμήμα Διεθνών Συναλλαγών της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδας, στο υποκατάστημα της Βοστώνης.

Σταμάτησε να εργάζεται όταν γεννήθηκε το πρώτο της παιδί και επέστρεψαν στην Ελλάδα. Όταν ο χρόνος της το επέτρεψε έμαθε ισπανικά, κληρώθηκε στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο και ολοκλήρωσε επιτυχώς το πρόγραμμα «Ισπανική Γλώσσα και Πολιτισμός».

Πιστεύοντας στη δια βίου μάθηση παρακολούθησε κύκλους σεμιναρίων για φιλοσοφία, τέχνη και πολιτισμό, τα οποία εκπονήθηκαν από την «Ακαδημία Πλάτωνα» και τον «Κωστή Παλαμά», υπό την αιγίδα του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.

Λάτρης της Αθήνας, δείχνει μεγάλο ενδιαφέρον σε ό,τι αφορά τα πολιτιστικά δρώμενα της πόλης με ενεργό συμμετοχή και εθελοντική εργασία σε αντίστοιχες ομάδες, συλλόγους και σωματεία.

Εκτός από τα ταξίδια και τη Σίφνο αγαπάει πολύ τα ζώα έχοντας ιδιαίτερη αδυναμία στις 7 οικόσιτες γάτες της.

Αρθρογραφεί στην https://www.athensvoice.gr και στο διαδίκτυο. Είναι παντρεμένη και έχει δύο κόρες.