«ΝΑΟΣ ΝΕΩΣ ΝΟΟΣ». Σπάνια έργα και άγνωστες όψεις της νεοελληνικής θρησκευτικής τέχνης.

Γράφει η Έλενα Ντάκουλα

Athens City Museum

Στους εκθεσιακούς χώρους του εμβληματικού Μουσείου της Πόλεως των Αθηνών – Ιδρύματος Βούρου-Ευταξία φιλοξενείται η έκθεση «ΝΑΟΣ ΝΕΩΣ ΝΟΟΣ», η οποία παρουσιάζει έργα από τη Συλλογή Βιβλιοθήκης Βελιμέζη και το Αρχείο Νεοελληνικής Θρησκευτικής Τέχνης (ΑΝΘΤ), αναδεικνύοντας σημαντικές και λιγότερο γνωστές πτυχές της νεοελληνικής θρησκευτικής ζωγραφικής.

Το Αρχείο αποτελεί συνέχεια της Συλλογής Εικόνων Βελιμέζη και της Συλλογής Ανθιβόλων Μακρή – Μαργαρίτη, ενώ εμπλουτίζεται και με συλλογές σχεδίων, χαρακτικών και εικόνων του 19ου και του 20ού αιώνα. Συγκροτήθηκε κατά τη διάρκεια των τελευταίων τριάντα ετών από φίλους της Συλλογής Βιβλιοθήκης Βελιμέζη, υπό την καθοδήγηση των καθηγητών Άγγελου Δεληβοριά και Νίκου Ζία.

Στο Αρχείο περιλαμβάνονται σχεδιαστικές μελέτες και προτάσεις για την ιστόρηση ιερών ναών, ανθίβολα, σχέδια εργασίας και μακέτες για θρησκευτικές συνθέσεις, όπως τοιχογραφίες και φορητές εικόνες, καθώς και ζωγραφικά και χαρακτικά έργα σημαντικών Ελλήνων αγιογράφων και επώνυμων δημιουργών. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν ο Φώτης Κόντογλου, ο Σπύρος Βασιλείου και ο Νίκος Εγγονόπουλος, δημιουργοί που, ο καθένας με τη δική του εικαστική γλώσσα, φωτίζουν διαφορετικές όψεις της σχέσης ανάμεσα στην ελληνική παράδοση και τη νεότερη τέχνη.

Μέσα από τα έργα, το μεταβυζαντινό ιδίωμα συναντά δυτικές και λαϊκότροπες διατυπώσεις, ο ακαδημαϊσμός συνομιλεί με τις αναζητήσεις της γενιάς του Τριάντα, ενώ νεωτερικές τάσεις συνυπάρχουν με την αναβίωση της βυζαντινής παράδοσης. Η έκθεση προσφέρει έτσι την ευκαιρία να ανακαλύψουμε όχι μόνο γνωστές μορφές της ελληνικής τέχνης, αλλά και λιγότερο προβεβλημένους δημιουργούς και έργα με ιδιαίτερη καλλιτεχνική και ιστορική αξία.

Η συγκέντρωση, η συντήρηση, η μελέτη και η δημοσιοποίηση του υλικού του Αρχείου έχουν ιδιαίτερη σημασία για την Εκκλησία, τους ιστορικούς της τέχνης, τους καλλιτέχνες, τους θεολόγους, τους ιστορικούς και τους κοινωνικούς επιστήμονες, αλλά και για κάθε πολίτη που ενδιαφέρεται για την πολιτιστική κληρονομιά.

Έργα με ξεχωριστή ιστορία και σπάνια καλλιτεχνική αξία

Η έκθεση δεν περιορίζεται στην παρουσίαση εικόνων και έργων θρησκευτικής θεματολογίας. Φέρνει στο προσκήνιο αντικείμενα που φωτίζουν την ιστορία της αγιογραφίας, τις τεχνικές και τις αναζητήσεις των δημιουργών, αλλά και τη διαδρομή της θρησκευτικής τέχνης μέσα στις κοινωνικές και πολιτισμικές αλλαγές των τελευταίων αιώνων.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα ανθίβολα και τα σχέδια εργασίας των αγιογράφων. Πρόκειται για υλικό που συνδέεται άμεσα με τη διαδικασία δημιουργίας μιας εικόνας ή μιας τοιχογραφίας και αποκαλύπτει πώς οργανωνόταν η σύνθεση, πώς μεταφερόταν το σχέδιο στην τελική επιφάνεια και πώς μεταδίδονταν τα καλλιτεχνικά πρότυπα από γενιά σε γενιά.

Παράλληλα, οι εικόνες, τα χαρακτικά και τα σχέδια αναδεικνύουν τη συνύπαρξη διαφορετικών τεχνοτροπιών: από τη μεταβυζαντινή παράδοση και τις λαϊκές επιρροές έως τον ακαδημαϊσμό και τις νεότερες καλλιτεχνικές αναζητήσεις. Η παρουσία έργων που συνδέονται με τον Φώτη Κόντογλου και τον κύκλο του προσφέρει ένα ακόμη σημείο αναφοράς για την κατανόηση της αναβίωσης της βυζαντινής παράδοσης στη νεότερη ελληνική τέχνη.

Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει το έργο του Νίκου Εγγονόπουλου, μέσα από το οποίο αναδεικνύεται μια λιγότερο γνωστή πτυχή της δημιουργικής του πορείας: η ενασχόλησή του με τη θρησκευτική ζωγραφική. Το 1952 ανέλαβε την αγιογράφηση σημαντικών τμημάτων του τέμπλου του ναού του Αγίου Σπυρίδωνα στη Νέα Υόρκη, στο Μανχάταν, δημιουργώντας, μεταξύ άλλων, εικόνες για το Δωδεκάορτο, τον Μυστικό Δείπνο, τον Ευαγγελισμό και τον Εσταυρωμένο. Στην εργασία αυτή συνεργάστηκε ουσιαστικά με τη σύζυγό του, ζωγράφο Νέλλη Ανδρικοπούλου.

Όπως αναλύει η Μάρω Καρδαμίτση – Αδάμη στο κείμενό της για τον Εσταυρωμένο του Αγίου Σπυρίδωνα, ο Εγγονόπουλος συνδύασε τις επιρροές που είχε δεχθεί από τον Κωνσταντίνο Παρθένη και τον Φώτη Κόντογλου με τη δική του προσωπική εικαστική γλώσσα. Στη μορφή του Χριστού, το σώμα μοιάζει να αιωρείται πάνω στο χρυσό βάθος, ενώ η απόδοση της ανατομίας προαναγγέλλει χαρακτηριστικά των μεταγενέστερων μορφών του. Το έργο φανερώνει τη γόνιμη συνάντηση της βυζαντινής παράδοσης με τη νεωτερική, υπερρεαλιστική ματιά του καλλιτέχνη, αποκαλύπτοντας πόσο στενά συνδέονταν στο έργο του η ελληνική πνευματική παράδοση και η προσωπική του καλλιτεχνική έκφραση.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η παρουσία έργου του Νίκου Κούνδουρου, ο οποίος είναι ευρύτερα γνωστός για την κινηματογραφική του πορεία. Η συμμετοχή του στην έκθεση αποκαλύπτει μια λιγότερο γνωστή πλευρά της δημιουργικής του ταυτότητας και αποτελεί μία από τις ενδιαφέρουσες εκπλήξεις της παρουσίασης.

Η αξία της έκθεσης βρίσκεται, επομένως, τόσο στα ίδια τα έργα όσο και στις ιστορίες που αυτά αφηγούνται: ιστορίες δημιουργών, συλλεκτών, εργαστηρίων και καλλιτεχνικών παραδόσεων που διαμορφώθηκαν και μεταδόθηκαν μέσα στον χρόνο.

Αιμίλιος Βελιμέζης: Ο άνθρωπος πίσω από τη σπουδαία συλλογή εικόνων

Ο Αιμίλιος Ιωάννου Βελιμέζης ( 1901 – 1946 ) υπήρξε σημαντικός συλλέκτης με βαθιά αγάπη για τη μεταβυζαντινή τέχνη και ιδιαίτερη ευαισθησία απέναντι στην ανάγκη διάσωσης εικόνων και εκκλησιαστικών κειμηλίων. Συγκέντρωσε έργα που χρονολογούνται από τον 15ο έως τον 19ο αιώνα, προερχόμενα από διαφορετικές περιοχές του ελληνικού χώρου, συμβάλλοντας στη διάσωση αντικειμένων μεγάλης καλλιτεχνικής και ιστορικής αξίας.

Η σχέση του με τον Αντώνη Μπενάκη υπήρξε σημαντική, ενώ η προσφορά του συνδέθηκε με το Μουσείο Μπενάκη και με δωρεές εικόνων τόσο στο Μουσείο όσο και σε εκκλησίες. Ο Βελιμέζης ξεχώριζε και για τη στάση του απέναντι στην προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς: στις 5 Φεβρουαρίου 1938 δήλωσε επίσημα τις πρώτες σαράντα εικόνες της συλλογής του, σεβόμενος τη νομοθεσία περί αρχαιοτήτων.

Το 1943 ανέθεσε στον ιστορικό τέχνης Μανόλη Χατζηδάκη τη μελέτη και επιστημονική καταγραφή της συλλογής του. Ο θάνατός του, το 1946, δεν του επέτρεψε να δει το έργο αυτό να ολοκληρώνεται. Η οικογένειά του, ωστόσο, διαφύλαξε τη συλλογή και συνέχισε την προσπάθεια ανάδειξής της, προχωρώντας και σε δωρεές έργων.

Από το 1991, το Μουσείο Μπενάκη ανέπτυξε πρόγραμμα εντοπισμού, συντήρησης, τεκμηρίωσης, μελέτης, δημοσίευσης και έκθεσης των έργων που συνδέονται με τη συλλογή. Από το 2016 και εξής, η υποστήριξη του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη συνέβαλε περαιτέρω στην ανάδειξη αυτού του σημαντικού υλικού μέσα από εκθέσεις, εκδόσεις και εκπαιδευτικές δράσεις.

Η Συλλογή Βελιμέζη αποτελεί σήμερα κάτι περισσότερο από ένα σύνολο σπάνιων εικόνων. Είναι η παρακαταθήκη ενός ανθρώπου που αφιέρωσε τη ζωή του στη διάσωση έργων μεγάλης καλλιτεχνικής και ιστορικής αξίας, ώστε να παραμείνουν προσιτά στις επόμενες γενιές.

Ξεναγήσεις και επιστημονική διημερίδα

Στη διάρκεια της έκθεσης θα πραγματοποιηθούν ξεναγήσεις για το κοινό, προσφέροντας στους επισκέπτες τη δυνατότητα να γνωρίσουν πιο αναλυτικά τα έργα και τις ιστορίες τους. Παράλληλα, στις αρχές Νοεμβρίου προγραμματίζεται διημερίδα με εισηγήσεις επιστημόνων, αφιερωμένη σε επιλεγμένα έργα της έκθεσης και στις διαφορετικές πτυχές της νεοελληνικής θρησκευτικής τέχνης που αυτά αναδεικνύουν.

Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών Ίδρυμα Βούρου-Ευταξία

Ιωάννου Παπαρρηγοπούλου 5-7
πλατεία Κλαυθμώνος
105 61, Αθήνα

mveathen@otenet.gr

Φωτογραφίες © Έλενα Ντάκουλα

Η Έλενα Ντάκουλα σπούδασε Διαφήμιση και Δημόσιες Σχέσεις και εργάστηκε στο τμήμα Δημοσίων Σχέσεων της “AVINOIL S.A.” του Ομίλου Βαρδινογιάννη και της ημερήσιας εφημερίδας «Μεσημβρινή» του ιδίου Ομίλου καθώς και στο τμήμα Διεθνών Συναλλαγών της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδας, στο υποκατάστημα της Βοστώνης.

Σταμάτησε να εργάζεται όταν γεννήθηκε το πρώτο της παιδί και επέστρεψαν στην Ελλάδα. Όταν ο χρόνος της το επέτρεψε έμαθε ισπανικά, κληρώθηκε στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο και ολοκλήρωσε επιτυχώς το πρόγραμμα «Ισπανική Γλώσσα και Πολιτισμός».

Πιστεύοντας στη δια βίου μάθηση παρακολούθησε κύκλους σεμιναρίων για φιλοσοφία, τέχνη και πολιτισμό, τα οποία εκπονήθηκαν από την «Ακαδημία Πλάτωνα» και τον «Κωστή Παλαμά», υπό την αιγίδα του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.

Λάτρης της Αθήνας, δείχνει μεγάλο ενδιαφέρον σε ό,τι αφορά τα πολιτιστικά δρώμενα της πόλης με ενεργό συμμετοχή και εθελοντική εργασία σε αντίστοιχες ομάδες, συλλόγους και σωματεία.

Εκτός από τα ταξίδια και τη Σίφνο αγαπάει πολύ τα ζώα έχοντας ιδιαίτερη αδυναμία στις 7 οικόσιτες γάτες της.

Αρθρογραφεί στην https://www.athensvoice.gr και στο διαδίκτυο. Είναι παντρεμένη και έχει δύο κόρες.